<!--
MOMBE'U PORÃ REHEGUA
============================================================
Ko kuatia apopyvaguasu oñemoĩporã haguã oñemboguata porã
umi tetã omba'apovagui.

Porã ohechakuaa:
- Kuatia yvate: US Letter térã A4 (ikatu ambue)
- Yvy ha yvy gotyo: 2 cm oimeraẽva rehe
- Ypykue: Ñembyaty apytere
- Ikatu oñemboguata hũ ha morotĩ reheve — oñemboguataporã
  opaichagua kuatia'aty ndahesakãvaiha.

Oñehuperãi PDF ndive:
- macOS / Linux:   pandoc workbook.md -o workbook.pdf
- Mohundahára:     emoĩ .md pe markdown mohendahára, ha upéi Mba'eporu > Ñemboguata > Ñemogua PDF ndive
- VS Code:         eñembojoaju "Markdown PDF" ñemomba'egua, eñe'ẽ techapyrã apyteguávape, Export (pdf)

Sección nimongu'e ikatupyry mombyry kuatia'aty pyahu pegua (ñembojoaju ñeñotỹ rehe).
Eñemboguata añoite umi kuatia'aty eikotevẽva — hetave mba'aporogua upe potami
hetave hekovery apopyvaguasu ñemboguata rehe.
============================================================
-->

> ⚠️ **MOMBE'U PORÃ: KO KUATIA OÑEMOÑE'Ẽ ÑEMBOSAKÃ REHEVE**
>
> Ko tembiapo avañe'ẽme ojejapo ndahekoveiha yvateguiete. Tatachĩ ñe'ẽ ñemoñe'ẽ ha ñemomarangatu ikotevẽ. Tatachĩ ñe'ẽnguera ombojera ikatu oñehundi térã oñemoĩkuri'y. Ningo tatachĩ ñe'ẽnguera renondeguarã ñepyrũ, eipuru ha emoingove.
>
> **Tatachĩ ñe'ẽ, ereipuka tatachĩ ñe'ẽ térã erero kuatia rehe.** Eiporavo PR eikaruséta haguã térã emyasãi umi ñe'ẽ ndoikoivéima: **https://github.com/robertmccallnz/ai-literacy-for-families**

---

# AI Ñemoarandu Tovajámi ha Mitãrusu-ndive
## Apopyvaguasu Ñemba'apo

Apopyvaguasu oñemboguata haguã ombotupyry 6-arapokõi ñemoarandu.

**Apopyvaguasu rehe oĩva**

1. **Óga AI Acuerdо** — ñemombyhypy po'a-sección, ñe'ẽkuaaty rambueve *(eiporu Arapokõi 5-me)*
2. **SIFT Apopyvaguasu** — ñe'ẽkuaarã ñemyatyrõ'i *(eiporu Arapokõi 4-me, ha eñotẽ)*
3. **Reflejо Ñe'ẽkuaa Kuatia** — ñe'ẽkuarã mbatata hekovery rehe *(eiporu Arapokõi 6-me)*

**Mba'éichapa oiporu.** Eñemboguata umi sección eikotevẽva. Eñemboguata po'a — ñemboguata po'a mba'e vai oĩ ko'ãpe. Eroguata jevy ha eñe'ẽkuaa jevy umi ára reñembojoajúvape.

---

<div style="page-break-after: always;"></div>

# Sección 1
# Óga AI Acuerdo

Ñe'ẽkuaa ñemboguata ko óga pegua opa ñemombyhypy rehegua mba'éichapa roiporu — ha ndaiporivaite — AI.

> Kova'e ndaha'éi ñemboguata apyteguarã ojoapýva. Oimeraẽva ñe'ẽkuaáva omba'apo ko'ãme. Mba'eve oĩrõ ndoikatúi, emoambue ñe'ẽ eñe'ẽkuaa mboyve.

**Ára oñemboguatakuévo:** ______________________________

**Ára oñemyatyrõ jevy (90 ára ko árape guive):** ______________________________

---

## 1. Mba'épe roiporu AI

Umi tembiapokõi jepokuaa ñepyrũ, mitãmba'e'ỹva oñemongirũ paite. Eheja manomba — *"apopyvaguasupy ñeñangareko"* oikovéne *"ñemyatyrõ mba'epotekuaa apopyvaguasúpe oñemboguata va'ekue rire."*

| # | Roiporu AI … rehe | Mávape omongu'e |
|---|-------------------|-----------------|
| 1 |                   |                 |
| 2 |                   |                 |
| 3 |                   |                 |
| 4 |                   |                 |
| 5 |                   |                 |
| 6 |                   |                 |

---

## 2. Mba'épe ndaiporivaite AI

Umi ipora'ỹva ko ógape. Eheja manomba *mba'érepa* ikatu — ñembojereko apo oñemopyahu porãve.

| # | Ndaiporivaite AI … rehe | Mba'érepa |
|---|-------------------------|-----------|
| 1 |                         |           |
| 2 |                         |           |
| 3 |                         |           |
| 4 |                         |           |
| 5 |                         |           |
| 6 |                         |           |

*Umi jaipuruséva ñemoarandu rehe: retratokuéra tuja ojegueraha mba'e'aroha ñemboguatápe; réra maymávagua, tenda, mbo'ehao réra AI chatbot-pe; AI ojapova mba'e ñande rako rojakuaa roiporu rehe; AI compañero ojapova amigokuéra térã consejero ñe'ẽpoty rembiasakuéra.*

---

## 3. Mba'épa romomarandúva opavave poguare

Roiporu AI jave, romombe'u. Ñe'ẽ umi situación especial omondóva mombe'u.

| # | Roiporu AI … rehe | Romombe'u … pe |
|---|-------------------|----------------|
| 1 |                   |                |
| 2 |                   |                |
| 3 |                   |                |
| 4 |                   |                |

*Umi jajapoha: AI ojapova tembiapo mbo'eháo peguarã, eiporu ramo. Retrato oñemombarete'i AI ndive tuja ojeguerurei marerãme. Texto AI ojapova ñe'ẽpoty rohejáma kuéra pe.*

---

## 4. Ára ha Tenda Ñembojereko

Arepy ha mba'épe roñemyatyrõ AI porurã. Ko'ã ñembojereko oñeñangareko ñembyaty, ke ha jejapo pyahu-ndive.

- [ ] AI ndaiporivaite jairũ jave
- [ ] AI ndaiporivaite \\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_ ko'ẽ jave mbo'erápe
- [ ] AI compañero app ndaiporivaite \\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_ ko'ẽ jave
- [ ] Ñanduti ha mba'eporu oñepyrũta ñanduti peguare pe'ã ju'a ndive
- [ ] Peteĩ ára térã pyhare ñanduti'ỹ semana taiho: \\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_
- [ ] AI ndaiporivaite automóvil-pe jairũ jave
- [ ] Ambue: ____________________________________________________________
- [ ] Ambue: ____________________________________________________________

---

## 5. Tatachĩ ñe'ẽ Renda

Situaciónes roñemyatyrõ AI ndive, romombe'u ñande rogãgua-ndive. Ehai — ñembojereko ñepe'a ndohupytyi moñepyrũme.

> **Ko'ã mba'e oupava, aroky app ha aromombe'u:** ______________________________________________

| # | Aikotevẽrõ … | Aromombe'u … pe |
|---|--------------|-----------------|
| 1 | Mba'eve aikuaávagua ñande rekovépe térã aikuaaséva |  |
| 2 | Cherete mba'u ha aroky chekuérava |  |
| 3 | Tetatee mba'e ñemomba'e, térã ikatu oĩva |  |
| 4 | Situación ahyyvéva térã nda'atỹvéima |  |
| 5 | Ñembyai amigokuéra ndive, compañero, térã familia |  |
| 6 |  |  |
| 7 |  |  |

---

## Ñe'ẽkuaa

Ñe'ẽkuaa jave, oimeraẽva rombojoavy: añepytyvõ oñemboguata ko'ãpe, aikuaá, ha aroguata jevy rire ára oñemyatyrõva.

| Réra (letra de imprenta-pe) | Ñe'ẽkuaa | Ára |
|-----------------------------|----------|-----|
|                             |          |     |
|                             |          |     |
|                             |          |     |
|                             |          |     |
|                             |          |     |

**Mba'épe oñeñotẽta ko acuerdo:** \\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_

**Mávapa oñehenói ñemyatyrõ joja:** \\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_\\_

---

<div style="page-break-after: always;"></div>

# Sección 2
# SIFT Apopyvaguasu

Minutokuéra mbohapy ñemyatyrõ mba'e oñemomba'éva, ohechakuaáva, térã romondoséva — AI ojapova térã ndaha'éi.

*Omohendáva Mike Caulfield ñanduti ñemoarandu peteĩháme.*

---

## Mba'apoguarã irundy

### **S — EMOMBYKY**

Emombyky eñemomba'e, emondo, térã ehupyty mboyve: **emombyky**.

- Emoĩ ñande ñemopyahu. Ñemopyahu yvate ha'e señal oĩva oipuruséva che.
- Eporandu: mba'épa aikuaa ko mba'e rehegua? Ko puna rehegua?
- Ndaikuaáiramo, ko'ã mokõi mba'apoguarã irundy upeichaguare oporandu.

### **I — EIPORAVO puna**

Minuto petĩgua apytépe ekuatia ko'ã pegua.

- Ejoapy aranduka pyahu. Epyta puna réra ha Wikipedia ñe'ẽ ndive.
- Ehecha *mávapa ombojoavy, mávapa otaña, mba'épa oikuaaukáva*.
- Eiporu **ñemomba'e akangue**: eijerure kuaa "Ore rehegua" kuatiápe ndaheroviahápe. Ehecha *ambue puna* ko puna reheguarã.
- Mba'eporu pāpāho peguarã, ehecha ambue puna upe kuatia-aty pegua. ¿Puna maymáva térã ñembe'o rendóguarã?

### **F — EJUHU mba'eicha iteĩhápe**

Etavy peteĩ puna añoite. Ejuhu mba'épa *puna iñakã porupy* he'i ko afirmación peteĩhápe.

- Epyta afirmación iñepyrũháva — ndaha'éi título — che ñe'ẽme.
- Ejuhu puna tekotevẽgua tuichakue rerekuaa.
- Peteĩ añoite puna mombe'uháme, ko'ã señal pytã.
- AI añoite puna opavaháme, ejuhúi *ndorekói* puna oñepyrũháva.

### **T — ETOPYTA afirmación, ñe'ẽpoty ha ñe'ẽ ñepyrũhápe**

Hetave contenido ñandutípe kopy ndive kopy. Eke'y ñepyrũhápe.

- Ejuhu estudio, documento, vídeo térã retrato iñepyrũháva.
- Eñemomba'e (térã eñemoñe'ẽvante) iñepyrũha contexto-pe.
- Eporandu: ¿ningo iñepyrũha ko tembiguarã he'íva ko puna oikuaaukáva?
- Ñe'ẽpoty: ñe'ẽ vai ore japoha oĩ opavave poguare. Ejuhu puna.

---

## AI ñemomba'e jevy

AI ojejapo ramo mba'e ereiporu ereiporu, mokõi ñemyatyrõ jevy:

| Ñemyatyrõ | Mba'épa ehecha |
|-----------|----------------|
| **Ñe'ẽkuaa AI oñemo'ãva** | Ejopy oimeraẽva ñe'ẽkuaa link ndive. AI omohendáva link, libro réra, caso judicial ha estudio oĩmbáva ndahasẽhápe. Link 404 ojehúramo térã pepa ndojejuhúiramo, ambue oĩva ko'ãpe oĩ porã'ỹva. |
| **Ñe'ẽpoty AI oñemo'ãva** | Epyta ñe'ẽpoty katupyrymba comillas ndive. AI ñe'ẽme añoite ojejuhúramo, oñemoĩkuri'y. |

---

## Minutokuéra mokõi renda checklist

Eky'a, eñemombyta, eñeñotẽ billetera-pe térã eñemomba'e computadora-pe.

```
┌────────────────────────────────────────────────────┐
│                                                    │
│   AROMONDO MBOYVE TÉRÃ AMBA'APO:                   │
│                                                    │
│   [ ] S  — Amombyky. Ndaikuaarõi atoro.           │
│                                                    │
│   [ ] I  — Aikuaá mávapa ojapo ko'ã.              │
│                                                    │
│   [ ] F  — Ajuhu ambue puna mokõihápe.            │
│                                                    │
│   [ ] T  — Atopyta ñepyrũhápe.                    │
│                                                    │
│   AI ojejapo ramo:                                 │
│                                                    │
│   [ ] Ñe'ẽkuaa peteĩháva (link ojejapukai).       │
│                                                    │
│   [ ] Ñe'ẽpoty ojejuhu AI'ỹ guare puna-pe.        │
│                                                    │
└────────────────────────────────────────────────────┘
```

---

## Óga ñembojereko rehegua porandu

Eiporu ko'ã 5 minuto semana taiho ñembojereko ojerekomba'évo.

1. *"Emuestra peteĩva tone-me arehechava arereimondóva hetave. SIFT romba'apo."*
2. *"Eiporavo afirmación ereihaékuaáva. Etopyta ñepyrũhápe. Ningo imaymávagui ha'e jave?"*
3. *"Ejuhu AI ñembohovái ñe'ẽkuaa ndive. Ejopy ñe'ẽkuaa. ¿Ojejapukai?"*
4. *"Mba'épa romombarete jepevégui? SIFT romba'apo ore mokõihápe puna yvate rehe."*

---

<div style="page-break-after: always;"></div>

# Sección 3
# Reflejо Ñe'ẽkuaa Kuatia

Mba'apoguarã Arapokõi 6-me. Oimeraẽva — tovajami ha mitãrusu — oheja iñe'ẽkuaa kuatia. Ñemomba'e kuatia. Upéi ojejuhu heladéra ari, pe'a ary, mba'ére irundivéva ojehecha araka'eve.

> Ñembojereko: oimeraẽva ñe'ẽkuaa ikatu *ambue* ojehecha *ejapo ramo* térã nderejapoiramo. "Ahechakuaata porãve" ndaiporivaite. "Aheja chewae celular cocina-pe jairũ jave" — ko'ã aipo.

Eñemboguata **mokõi copia itei** ku'i kuatia — peteĩ oimeraẽvagua. Eñemboguata hetave óga oĩ hetave membyrõ ramo.

---

### Kuatia 1

```
┌──────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                                                              │
│   REFLEJO ÑE'ẼKUAA KUATIA                                    │
│                                                              │
│   Che réra: ____________________________________________     │
│                                                              │
│   Ko'ã ñe'ẽkuaa ajapova … pe: ____________________          │
│                                                              │
│   Ko ára: ______________________                             │
│                                                              │
│   ─────────────────────────────────────────────────────      │
│                                                              │
│   Mba'apoguarã mbohapy aroambue, eikuaakatúva:              │
│                                                              │
│   1.  _________________________________________________      │
│                                                              │
│       _________________________________________________      │
│                                                              │
│   2.  _________________________________________________      │
│                                                              │
│       _________________________________________________      │
│                                                              │
│   3.  _________________________________________________      │
│                                                              │
│       _________________________________________________      │
│                                                              │
│   ─────────────────────────────────────────────────────      │
│                                                              │
│   Amboavy ramo, rerekóma che permiso emoñe'ẽse              │
│   che ndaherirõi.                                            │
│                                                              │
│   Ñe'ẽkuaa:  ____________________________________________    │
│                                                              │
└──────────────────────────────────────────────────────────────┘
```

<div style="page-break-after: always;"></div>

### Kuatia 2

```
┌──────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                                                              │
│   REFLEJO ÑE'ẼKUAA KUATIA                                    │
│                                                              │
│   Che réra: ____________________________________________     │
│                                                              │
│   Ko'ã ñe'ẽkuaa ajapova … pe: ____________________          │
│                                                              │
│   Ko ára: ______________________                             │
│                                                              │
│   ─────────────────────────────────────────────────────      │
│                                                              │
│   Mba'apoguarã mbohapy aroambue, eikuaakatúva:              │
│                                                              │
│   1.  _________________________________________________      │
│                                                              │
│       _________________________________________________      │
│                                                              │
│   2.  _________________________________________________      │
│                                                              │
│       _________________________________________________      │
│                                                              │
│   3.  _________________________________________________      │
│                                                              │
│       _________________________________________________      │
│                                                              │
│   ─────────────────────────────────────────────────────      │
│                                                              │
│   Amboavy ramo, rerekóma che permiso emoñe'ẽse              │
│   che ndaherirõi.                                            │
│                                                              │
│   Ñe'ẽkuaa:  ____________________________________________    │
│                                                              │
└──────────────────────────────────────────────────────────────┘
```

---

## Ñemopyahu haguã ñemba'e

Eiporu ikotevẽramo, ko'ã ñe'ẽkuaa ambue mba'aporogua omba'apóva. Erekopiéi — eiporu ejuhu haguã ndeñe'ẽkuaa.

**Tovajami ohaiva:**

- Aheja chewae celular cocina-pe jairũ jave, pyhareve.
- Aromombe'u areko'arõ AI aiporúva oñemboguata haguã — tembiapo mbo'ehao peguarã ñe'ẽ pepyme'ẽ ñotỹrupi.
- Ajeruréta ñemoĩ ndéve mba'e retrato emondo mboyve redes peguarã.
- Aroky ñe'e celular rehegua minutokuéra po mboyve ejuhu jave pórte.
- Ndaikuaái mba'eve jave, aromombe'u *"Ndaikuaái — ajeruréta"* ndaha'éi amboajoparo.
- Aheja computadora ñemomba'e'ỹre ore ñembo'e joja semana jehe.

**Mitãrusu ohaiva:**

- Ndaiporu AI compañero app mbo'ehao ary pyhareve-pe.
- Aromombe'u mba'e apps aiporu AI ndive, ejeruréva jave.
- Aheja chewae celular ary yvy jairũ jave.
- Ahejáta nde rekávo mba'e apyteguarã eñembohovái mboyve AI chatbot rehegua.
- Amuestra ndéve, peteĩ semana ikatúpe, mba'e ajapova térã aikuaáva AI ndive.
- Aroky TikTok ake mboyve.

---

## Ñembo'e joja aramo taiho

Ñemomba'e kuatia rire, emoĩ kalendariópe **ñembo'e 30 minuto aramo taiho**. Oimeraẽ aravo aramo. Porandu mbohapy:

> **1. Mba'épe AI ñepytyvõ ko aramo?**
>
> **2. Mba'épe AI omba'apo vai ko aramo?**
>
> **3. ¿Ningo ro'acuerdo oikovéma, térã oñemodifikáta?**

**Ñembo'e joja ñepyrũ ára:** ______________________________

**Mba'épe ñembo'e joja:** ______________________________

**Mávapa oñehenói ñemombyky ramo:** ______________________________

---

*Apopyvaguasu opa.*

*Omohendáva ñemba'e 6-arapokõi kursópe "AI Ñemoarandu Tovajámi ha Mitãrusu-ndive." Eñemboguata, ehai, eñembyta, eñemomba'e heladéra-pe. Po'a ndive ñamba'apo — ko'ã ñepyrũ oĩ ko'ãpe.*

⚖️ Licencia: CC BY-SA 4.0 ✊ Nipo **The Kiwi Dialectic** — kiwidialectic.substack.com