> ⚠️ **REMBIAPO OJEPORU** / BORRADOR DE TRABAJO > > Ko tembiapo ojejapóva Avañe'ẽme oĩ peteĩ ñembohasa mbopi rehegua, ndaha'éi ñembohasáva rupi oiporúva ñe'ẽjára Guaraní oikóvare. Rohayhu ko'ã ñe'ẽme oĩva ñembohasarápe oikuaa omoingove hag̃ua, ikatu rupi emongu'e oiporu "Pull Request" (PR) [github.com/robertmccallnz/ai-literacy-for-families](https://github.com/robertmccallnz/ai-literacy-for-families) rupive. > > Este documento es una traducción de trabajo al Avañe'ẽ / Guaraní realizada sin consulta con hablantes nativos. Se invita a cualquier persona hablante del Guaraní a revisar, corregir y mejorar esta traducción mediante Pull Request en el repositorio indicado arriba. --- # Ñemoñe'ẽ AI-pegua Ñemomba'epyrã ha Mitãrusúnguera — Ñembohasa Substack Ko arandukápe oĩ **mokoĩ papápe (8) Substack-pe ojehecha mba'éva**: peteĩ moñepyrã, poteĩ (6) arakuévo ojepurukuévo, ha peteĩ ñematykue. Ojapóva Substack ñembohasarápe iporãmbápe — tupãsy tuichavéva, mba'e oñemomba'eapýva, ñepyrũ, ha ñesãme'ẽ (ndaipóri HTML). **Mba'éichapa nde ojeporu ko aranduka:** 1. Oĩ peteĩ rãiña (`---`) oñomboguévo ia tembiapo. 2. Emimbi mba'e oĩva tembiapo rembiapopy guive jasýpe rãiña peve. 3. Egueru Substack ñembohasarápe — hekovapyahũ, negrilla, kursiva, ñemomba'eapy, ñepyrũ, ha ñesãme'ẽ oĩta ikatu. 4. Pukuetereivéva: peteĩ tembiapo arakuévo, arakuévo arapy arike'ỹre. 5. Ñe'ẽ ñembohasarã ia tembiapo oguereko tembiapo pypuku rupi, itálica. --- ## TEMBIAPO 0 — Moñepyrã: Arakuévo Apytu'ũ (6) Oñembohatãhápe Reñemoñe'ẽ AI-gui Nde Rembiapokuéra **Itytýpe:** Ñepyrũ ñemongaru apytu'ũ papápe (6) arakuévo ndaha'éi omba'apóva — ñemomba'e peteĩ rova, ñemongo'e, ha peteĩ mba'e ojejapova'erã óga-pe. --- Há'e chupe mitãrusu oĩva nde rógape, AI oĩma. Oĩ upe ñemuña'ã, umi ñe'ẽ ñemondo, umi rembiapo kuatia, umi ta'anga ñemoĩ — ha — pe hetave michĩvéva — ñemongo'e ára rire chatbot-pe. Ha'e ñande opytáva mba'apohára, ñande kuérente oĩvakuéva periferia-pe, sindicato-pe, porojuhu oñepyrũvare, ko mba'e oikuaa: empresa ojepy'apy mba'e iporãvéva ha omboguapy tembiasakuéra ñande kuérente. Ko jave mitã rekove ojepoko tembiasakuéra-rehe. Ñande oiko mba'apóhára, ñande oipytyvõ peteĩ ha ambuépe. Ko'ã arakuévo ñemongaru apytu'ũpe oĩ upe mba'e: oĩ peteĩ ñembohasarã ñande guereko — mba'épa ko'ã mba'e ojapo realmente, mba'e ombyaijúta ñande retã-pe, ha mba'éichapa ñande oñangareko. ### Mba'e ou imboyke rire - **Arakuévo 1 —** Mba'éichapa ojapo AI realmente (mba'e ñemomba'e oñehekahápe) - **Arakuévo 2 —** Mba'e aipo rekove ha deepfakes - **Arakuévo 3 —** Tembiasakuéra ha ñe'ẽ momba'e - **Arakuévo 4 —** Tape ñemomba'e ha mba'e oiko rehegua ñe'ẽ jehekatépe - **Arakuévo 5 —** Ñemoĩpyhy roga-pe - **Arakuévo 6 —** Ñembokatupyrypy rekove oporãvéva ### Mba'epokuévagui ko'ã - Ñemoñe'ẽra mitãrusu opyta 12 guive 18 arype - Mitãrusúngue ogueroikuaa mba'e ko hangareko ojeiporu porãmbápe oikovete'ỹva - Ñemoñe'ẽra peteĩ rova, ñemoñe'ẽra ñemomba'e — mba'évagui ko oĩ mitãrusu peteĩ ha pakova oñepyrũ hag̃ua ### Mba'éichapa ojapo Eikuaa ia tembiapo ñepytyvõgui, upéi emombo 60–90 minutope ko'ã ñemomba'e ha rembiapo. Ko mba'e. Papaite poteĩ (6) arakuévo rire, ikuaáta ñe'ẽ peteĩ, ñemomba'e AI ñembohasarã oñemongorusu ha arapy ñemboguata ojehupytýva. Ko hangareko oĩta peve. Emoñe'ẽ ia voi tembiapo nde ñe'ẽ kangy rupi. Peteĩ pe ojehekataha ojeju. *Ñe'ẽ ñembohasarã: ñemoñe'ẽra, AI, rekove matihiko, hangareko, rembiapokuéra, mitãrusúngue* --- ## TEMBIAPO 1 — Arakuévo 1: Mba'éichapa Ojapo AI Realmente **Itytýpe:** Embogue angu'a ha ñemykyrĩ, ikuaakatuporãta ñemongo'e AI-regua. --- Mba'épa ko mba'e ojapo realmente? Ko ñe'ẽ ñepyrũ oĩ tembiasakuérapepe. AI ndoikuaái mba'e se peteĩ rova ichupekuéra — omboguapy tembiporu oikuaáva mba'e oiko hag̃ua. ### Ñe'ẽ peteĩ oñemoñe'ẽva mba'e oĩva > AI-mba'e oñembo'e peteĩ mosapyry michĩ'ỹva tembikuaarã rupi. Ndoikuaái mba'e se peteĩ kuimba'e ikuaaháicha — omboguapy mba'e ojere'ỹ oikuaáva. Upéa oñemoñe'ẽa ipukuvéva oĩva ko ñemongaru apytu'ũpe. Mba'érepa AI oñehekahápe. Mba'érepa iñehem̃itãharã. Mba'érepa ikatu oñe'ẽ iporãmba ha ojavy. Tembiguapyre ene. ### Ñemomba'e e whā hei fai fa'atasi 1. Mba'épa ore opyta oñehenói AI-pe peteĩ tetã araka'e? Mombyry pe añetegua? 2. Maépiko AI oĩva tembiporu eiporu ára rire? Emboguapy peteĩ rembiapo. 3. AI omboguapy ñe'ẽ peve, mba'e ñemomba'e ipyahu — ha mba'e ñemomba'e katuete'ỹ? 4. Mitãrusu ñemoñe'ẽrape: mba'e eipotave ñande pakova oikuaa nde iporuha AI? Ñemoñe'ẽra mitãrusupe: mba'e eipotave reikuaa porã? ### Ko arakuévo rembiapo: Ñemomba'e peteĩ, tembiporu mbohapy Eiporu ñemomba'e ojepyahúta ñane kuérente: *"Mba'e ñande ojapo ko arake'ỹ ipiru 80R$-pe?"* térã *"Mba'évagui ójojo militár rekove Brasílpe?"* Upéi emoñe'ẽ **ñemomba'e ko'ã** mbohapýpe: - ChatGPT (térã Claude, Gemini — peteĩ chatbot) - Ambuéva chatbot, peteĩ ñepytyvõ'ỹ guive - Google ñemuña'ã Ehecha mba'e oñeñe'ẽva. Oñombojoaju? Oñombojoajúke? Mávapa oñemomba'e opotyry — añetegua rehe? Mavapa iñe'ẽ porãvevéva — ha ko iñe'ẽ porãveva oikuaaite hag̃ua? Emboguapy peteĩ ñe'ẽ nderekohápe oje'apu. ### Ñemoñe'ẽrãnguerã pype oñemba'apo porãvévape - [Day of AI & Common Sense Media](https://dayofai.org/news/day-of-ai-and-common-sense-media-launch-essential-toolkit-for-parents-and-families-talking-to-kids-about-ai-privacy-fairness-and-responsibility): ñemomba'e michĩ rembiapokuérarã. - [MIT RAISE](https://raise.mit.edu/): MIT ñepyrũnguéra AI-mba'e. - [The Common Parent](https://www.thecommonparent.com/screen-sense-guide-to-ai): ñemomba'e poroképe, ndaijáicha'ỹva. - [Elements of AI](https://www.elements-of-ai.com/): ñemongaru apytu'ũ Helsinki-pegua — mitãrusu ñemongeta porãvéva. ### Ñe'ẽ ñematykue Emboguapy peteĩ ñe'ẽ: *"Opyta'ỹ ko arakuévo nde añeñe'ẽhápe AI ___; ko jave nde aipoma'ẽ ___."* Arakuévo 2-pe oĩ deepfake ha mba'e aipo ñembohasarã. *Ñe'ẽ ñembohasarã: AI, ñemoñe'ẽra, ñemongaru, hangareko, rekove matihiko* --- ## TEMBIAPO 2 — Arakuévo 2: Mba'e Aipo Rekove ha Deepfakes **Itytýpe:** Mba'e apytu'ũ (2), peteĩ ñangareko — ha peteĩ rembiapo (oĩ ikuai iporã'ỹ'ỹ) arambotýpe. --- Ko arakuévo oñemyasãi mba'e aipo rekove ha deepfakes ojapo. **Mba'e aipo rekove** — osẽ pe mbeguekatuhína AI oñembo'éva peteĩ yvypóra'ỹvai rupi. **Deepfakes** — oñemoĩ peteĩ hangareko oipytyvõva ojokuái mba'e oikóva. Ñande guereko pe mba'e avei: ñemomba'e ñepyrũ ha emoñe'ẽ mbeguékatu. ### Ñemomba'e e whā hei fai fa'atasi 1. AI oñembo'éva peteĩ ñe'ẽ térã peteĩ temimbo'e kambýpe, mba'éichapa oĩ mba'e aipo rekove? Mávapa ndoĩ'ỹ? 2. Maépiko reecha iñe'ẽ'ỹva oĩvo ojapóva AI? Mba'épa omboguapy — térã mba'épa nereikuaái? 3. Deepfake ojapo ñeañemomba'erã — ha deepfake ojapo truco — térã ojapo oñepyrũ temimbo'epyre ñemoneĩ'ỹ — oĩ pyhy? 4. Ko'ã deepfake nde renondépe (térã rembireko rendépe) ko pyhare, mba'épa eipotave oĩ? Mávapa emoñe'ẽ peteĩ? ### Ko arakuévo rembiapo: Ñemomba'e mba'e aipo rekove + eipysy deepfake **Apytu'ũ A — Ñemomba'e mba'e aipo rekove (20 minutu)** Emohenda peteĩ ta'anga porumba'erã: CEO, arasa, kuimba'e ojuruarã, saiensia, ta'anga porombopyháva, boda, óga porã, ta'anga mboporichu kuimba'e, mitãrusu ñemongeta, rembiapokuéra ñemongu'e-pe. **Ndaipóri apyka añetehápe.** Ehecha ia ta'anga mba'e oĩva katuete: mba'éichapa oñeĩ tesa pehẽ, raza, arangi, tatapyi, riqueza? Mávapa ndoĩ'ỹ? **Apytu'ũ B — Eipysy deepfake (20 minutu)** Eike [MIT "Detect Fakes"](https://deepfakes.virtuality.mit.edu/) ha emba'apo peteĩ ojóicha. Upépe eike ñane rekove ha ejuhu AI ojapóva ta'anga. ### Ñemoñe'ẽrãnguerã pype oñemba'apo porãvévape - [MIT — Mba'e Aipo Rekove ha Deepfakes](https://deepfakes.virtuality.mit.edu/) - [Parents Pass It On](https://www.parentspassiton.com/blog/how-to-explain-ai-bias-to-teens-in-simple-terms) - [Common Sense Media](https://www.commonsensemedia.org/articles/deepfakes-distrust-and-disinformation-the-ai-powered-information-apocalypse) - [Algorithmic Justice League](https://www.ajl.org/) ### Ñe'ẽ ñematykue Ko arakuévo: emboguapy peteĩ mba'e rehechaporã eipotave eikuaajeyrõ. Apytu'ũhápe: maépiko oĩha nde tembiaporã AI eñe'ẽva rire. *Ñe'ẽ ñembohasarã: AI, deepfakes, mba'e aipo rekove, ñemomba'e pāpāho, ñemoñe'ẽra* --- ## TEMBIAPO 3 — Arakuévo 3: Tembiasakuéra ha Ñe'ẽ Momba'e **Itytýpe:** AI mbykymi ndaha'éi mbykymi. Upe mba'e oñepay — ha mitãrusúnguéra rehegua hetave aja. --- Hetave mitãrusúngue Brasil-pe oiporu chatbot AI. Ndaha'éi mba'e kuambyrýva. Ko añeteguáicha. Ko tembiporu oipuru kora'y mbarete rehegua. Ko'ã ndaipóri añeteguáicha mbykymi. Upe mba'e oñepay tembiasakuéra rupi — nde rembiaporã, nde ta'anga, opaichagua aja nde ñe'ẽ. Ha upérõ oĩmba pype ko'ã ñe'ẽ ñemomba'e ikatupyryvéva: chatbot compañero ojapo amigokuéra ikatúicha, ha tembiasakuéra rekove o tuichave oikuave'ẽva umi kaicha'ỹvare ojeroviake hag̃ua. Mitã'i 18 arype rehe, ko'ã jevy oĩ mba'e ijaty rerekóva. Ñande oĩvare mba'apohára — oĩpa acampamento MST-pe, sindicato-pe, periferia-pe — ñande oikuaa ko ñe'ẽ ñembohasarã: empresa ombyai mba'e iporãvéva ha omboguapy teko pavẽ-pe. Ko'ã jave oñeha'ã ta'yra ñe'ẽhakuérape. ### Ñemomba'e e whā hei fai fa'atasi 1. Eity peteĩ mba'e chatbot AI-pe, maépiko oĩha upe ñe'ẽ nde mba'esajúpe? Mávapa omoñe'ẽ? Nde oñeñe'ẽhague araka'e? 2. Oĩpa mba'e eikyje remondo'ỹ AI-pe añeteguáicha, oñe'ẽkuévo ko pyhareve térã ambuéva? (Ndaipóri oñemomba'e rupi — peteĩmi jaiporu.) 3. Chatbot compañero ojapo amigokuéra ikatúicha. Mba'é pyhy entre peteĩ tembiporu oñepytyvõva ha peteĩ tembiporu oipotáva ejevy? 4. App mbykymi oiporu nde tembiasakuéra oñembo'e hag̃ua, ko'ã tembikuaarã ojejavy? Nde ñe'ẽ ojesupi tape mitã'i 9 arypehápe? ### Ko arakuévo rembiapo: Ñemomba'e tembiaporã-tembiasakuéra Eipuru **mboapy (3) app ia tembiporu** AI oĩva. Instagram, TikTok, WhatsApp, ChatGPT, Gemini, ta'anga porombopyháva, ñe'ẽ kirirĩ potapy. Ia app rehe, peteĩ ojóicha: 1. Emoñe'ẽ tembiasakuéra. 2. Ejuhu "tembiasakuéra oiporu ñembo'ehaguépe" ha emboguapy oĩmbaite ramo. 3. Ehecha mba'e oñemondo mbohapykuérarã. 4. Ehecha mba'e oñeñe'ẽhaguépe ha emogue ndoipotávai. Emboguapy mba'e oñesuia. Eikuaa jevy poteĩ ara ary — oñesuia jevy tembiasakuéra. ### Ñemoñe'ẽrãnguerã pype oñemba'apo porãvévape - [Common Sense Media](https://www.commonsensemedia.org/research/teens-trust-and-technology-in-the-age-of-ai-companions) - [Electronic Frontier Foundation](https://www.eff.org/issues/student-privacy) - [UNESCO](https://www.unesco.org/en/legal-affairs/recommendation-ethics-artificial-intelligence) - [Mozilla — Privacy Not Included](https://foundation.mozilla.org/en/privacynotincluded/) ### Ñe'ẽ ñematykue Ko jave: emboguapy peteĩ tembiasakuéra nde ndeipotáva eiporúi AI-pe. Apytu'ũhágui: mba'éichapa emopu'ã AI ojejapórõ javy. *Ñe'ẽ ñembohasarã: AI, tembiasakuéra, ñe'ẽ momba'e, ñemoñe'ẽra, mitãrusúngue, hangareko* --- ## TEMBIAPO 4 — Arakuévo 4: Tape Ñemomba'e ha Ñe'ẽ Jehekatépe **Itytýpe:** Mokõĩ minutu ñemomba'eha emoña ñande máquina porã, javy. --- AI tembiporu ombyai mba'e ikatupyrymba. Aranduka ñemomba'e oĩva'ekuépe ojejuhu. Ñe'ẽ oñe'ẽ'ỹvagui ojejapóva. Ko porã, ñembohasarã ikatúicha, opu'ã omboty. Ko ñangareko ndaha'éi tembiporu. Ko ñemomba'e. Ipyahuvéva ou Mike Caulfield oikuaahágui ñemomba'e, oñe'ẽ **SIFT**-peguarã. > **S** — Eheja. > **I** — Eikuaa ypygua. > **F** — Ejuhu ñemoñe'ẽ porãvéva. > **T** — Epu'ã ñe'ẽ, texto, ha ta'anga hendápe ypyguápe. Ko mba'e. Mokõĩ minutu, mbohapy (4) tembiapo, oiporu mba'epe emoñe'ẽ, emoñe'ẽ — AI ojapóva térã oĩva'ekuépe. Brasil-pe, ko'ã rehe ojeporúta [Aos Fatos](https://www.aosfatos.org/), [Lupa](https://piaui.folha.uol.com.br/lupa/) ha [Agência Pública](https://apublica.org/) — ñemomba'e jurnalismo Brasil-pe ojapo ñandereko Brasil-regua hag̃ua. ### Ñemomba'e e whā hei fai fa'atasi 1. Emombe'u peteĩ aja emboviáva internet-pe ijavy haguéva. Mba'épa opu'ã ikatúicha? Mba'épa oguerojuhu? 2. Mba'érepa AI ombyai mba'e ha ombopuruvepa? (Tohu: emoñe'ẽ jevy Arakuévo 1.) 3. TikTok, AI ñemomba'e, ha noticias oñe'ẽ peteĩ mba'e, mboapy ypygua — térã peteĩ? Mba'éichapa rejeheka? 4. Mba'é pyhy *"ndeikuaái"* ha *"ajeheka ha'ỹatéi"*? Mávapa AI oĩva'ekuépe oñeñe'ẽ pyakuéva? ### Ko arakuévo rembiapo: Eipysy AI ojavy Peteĩ ojóicha, emboguapy (5) ñemomba'e ore oikuaa porã: - Tembiapo kuimba'e rembikuaarã, iporãmba - Peteĩ aranduka mba'e oikóva - Yvate rekove ñe'ẽ ñemomba'e - Ko mba'e hobby tembikuaarã - Ko tembiapo Brasil rekove — oñepyrũ diku kuimba'e jave, greve ABC, MST ñeha'ã Emoñe'ẽ chatbot ia ñemomba'e. Emboguapy ia: - ✅ Añeteguáicha - ⚠️ Ñepẽ añeteguáicha (ha javy) - ❌ Ikatupyrymba javy - 🤷 Omondovorã térã omeengu Ia "ikatupyrymba javy" rehe, eiporu SIFT peteĩ. Upépe emoñe'ẽ: *oĩmba ane oguerojuhu ndaikuaái ramo?* ### Ñemoñe'ẽrãnguerã pype oñemba'apo porãvévape - [Ko SIFT — oñemoñe'ẽ māmā](https://guides.lib.uchicago.edu/c.php?g=1241077&p=9082322) - [News Literacy Project](https://newslit.org/educators/checkology/) - [Mike Caulfield — Hapgood](https://hapgood.us/) - [Lupa](https://piaui.folha.uol.com.br/lupa/), [Aos Fatos](https://www.aosfatos.org/) ha [Snopes](https://www.snopes.com/) ### Ñe'ẽ ñematykue Emboguapy: *"Ko arakuévo aipysy AI ojavy ___ rehegua. Aipysy nde aipysy ___ haguére."* Apytu'ũhágui: ñembohasarã kuatia AI roga-pe. *Ñe'ẽ ñembohasarã: AI, ñe'ẽ jeheka, ñemomba'e pāpāho, tape ñemomba'e, SIFT* --- ## TEMBIAPO 5 — Arakuévo 5: Ñemoĩpyhy Roga-Pe **Itytýpe:** Ñemomba'e ombyky ndoñepytyvõiri. Ko arakuévo ore emboguapy ñemomba'e peteĩ ojóicha. --- Ko arakuévo ojuhu ikatupyryvéva ñemomba'ehápe. Ko'ã ndaha'éi ñemomba'e oñemoñe'ẽra ojapóva. Ko **ñemomba'e roga-pe** ia rua ñemomba'eha ijaty ñepytyvõ peteĩha oñemboguapy. Family Media Plan AAP-pegua ko papastana ipyahuvéva ajuhúva. Oĩ ñemba'apokuéra rehegua — ndaha'éi AI-mba'ére — ko ikatu oñemoañeteve. Sindicato térã ñepytyvõ ñe'ẽrã peteĩ oipytyvõ rembiapokuéra hetavépe oñemba'apohápe — ko oĩ mba'e oikuaavaerã. ### Ñemomba'e e lima hei fai fa'atasi 1. Mba'e AI oiporu **iporãmba** ia amboévare? Ñepyrũ'ỹ ramo? Pytĩ rupi? 2. Mbo'ehao ha tembiapo: araka'e AI oiporu calculadora ikatúicha — ha araka'e ombojuhu? Maépiko nde mbo'ehao oñepu'ã — ha ere roikuaa? 3. Chatbot ama ha ñangareko: mba'é araka'e, pe oĩ, oiporúva porãvéva? Araka'e osẽ ojupyvo ñepytyvõ añete? 4. Mba'e ia opytáva ia ambuévagui? Mitãrusu: mba'e eipotave oñemoñe'ẽra ipyta? Oñemoñe'ẽra: mba'e eipotave mitãrusu oñepyrũ? 5. Mba'épa nde ñemomba'e "eñe'ẽ yvypóra" — araka'e ia ñanemomba'e ñande omboguapy ñe'ẽ, oñemohu'ã app, ha ñemongo'e yvypóra rehe? ### Ko arakuévo rembiapo: Emboguapy nde ñemomba'e AI roga-pe Emoñe'ẽ kuatia peteĩ. Emboguapy (5) apytu'ũ michĩ peteĩ ojóicha: **1. Mba'e ñande oiporu AI hag̃ua.** Tembiapo pytyvõ. Ko'ã. Ñemomba'e. Ta'anga ñemoĩ. Emboguapy iporãmba. **2. Mba'e ñande ndoiporúi AI hag̃ua.** Oñepotáva: ñemondo ta'anga personales ta'anga porumba'erãpe; ñemondo tembiecharã peteĩguarã; ojupyvo amigo añete térã kuimba'e ñangarekohára añeteguárã. **3. Mba'e ñande oñemomba'e ára rire.** "AI ndoiporu mbo'ehaópe, amombe'u mbo'ehápe oñemomba'évo." "Ta'anga AI omba'apo eiporúramo eity, amombe'u." **4. Ñemomba'e aravo ha hendápe.** "Ndaiporúi chatbot compañero 22:00 rire." "Celular ñe'ẽrã-voty pyhare rire." "Peteĩ ñemongu'e ára rire pantalla'ỹ." **5. Rembiapo "eñe'ẽ yvypóra".** Araka'e oñemboguapy AI oiporú ha oñe'ẽ yvypóra añetegua rehe: tembiasakuéra ñangareko, oñepoytererá, ñemomba'e juridico, mba'e eijukupíva. Emosaĩ rua ha arapy. Emomba'e hendápe oikuaa — hevetekuái, taperã rembiapo. Ñemomba'e arapy 90-pe. ### Ñemoñe'ẽrãnguerã pype oñemba'apo porãvévape - [AAP Family Media Plan](https://www.healthychildren.org/English/fmp/Pages/MediaPlan.aspx) - [AAP Healthy Digital Habits Toolkit](https://www.aap.org/en/news-room/campaigns-and-toolkits/healthy-digital-habits/) - [Common Sense Media](https://www.commonsensemedia.org/articles/parents-ultimate-guide-to-chatgpt) - [Center for Humane Technology](https://www.humanetech.com/) ### Ñe'ẽ ñematykue Emosaĩ ñemomba'e. Embotý ta'anga peteĩ. Apytu'ũhágui: ko ñemomba'eha ikatupyryvéva — ñemomba'epy eipotáva mitãrusu ijaty. *Ñe'ẽ ñembohasarã: ñemoñe'ẽra, AI, ñemomba'e rembiapo, límite matihiko, kuarasi* --- ## TEMBIAPO 6 — Arakuévo 6: Ñemomba'epy Rekove Hangareko Porã **Itytýpe:** Mitãrusu oikuaa hetave rehecha nde rehegua nai loko ohendu nderehe. Ko arakuévo oñemoñe'ẽra avei ojeheja. --- Ñemomba'e rekove roga-pe oguata peteĩ ohupytýpe: ñemoñe'ẽra rekove oñembo'ekuévo hangareko oñemomba'e — ndaha'éi ñemomba'e rupi. Nde óka-pe celular eiporu ka'aguýpe, ndoiporúi "ndaiporúi celular ka'aguýpe". Nde nde'ẽrỹ *"ndeikuaái — ae ajerure"*, mitãrusu avei ndojapo'ỹi. Ko arakuévo anóicha ojupi. Ñemoñe'ẽra avei oñemomba'e. Ikuaakaturõ. Upe oĩ acampamento MST-pe, sindicato-pe, periferia-pe, barrio ñande — ndaipóri tembiporu tuicháva oĩva: o pyharépe oñemoha mba'e tembiporu oñemongu'eta guatekuéve. ### Ñemomba'e e lima hei fai fa'atasi 1. Ñemoñe'ẽra: mba'e hangareko eiporu eguetýmba eiporúrõ mitãrusu *peteĩ rova*? Mitãrusu: ko ñemomba'e ipukuvéva. 2. Araka'e emohu'ã peteĩha ambuévape tembiporu omboty ñepytyvõ añetegua? Mba'éichapa oje'apu? 3. Mba'éichapa oĩ, ko rógape, AI oiporúva porãvéva? Emboguapy mbohapy tembiapo oiko añeteguarã poteĩ (6) arakuévo rupi. 4. Mba'épa eipotave nde rembiapo rekove hangareko roga arambotýpe? Ipu'ava: mba'e ia tembiapo ia ara rehegua eiporúva? 5. Mba'épa ore eikuaa ambuévagui ko ñemongaru apytu'ũpe ndoipotáivagui? ### Ko arakuévo rembiapo: Tembiapo pytyvõ + arapy ñemomba'e **Apytu'ũ A — Tembiapo pytyvõ.** Emboguapy ia **mbohapy (3)** rekove oñesuiáva, oĩ oipotáva ambuéva *oecha*. Tembiapo: - "Aemboguapy celular ko'ati-pe ka'aguype." - "Amombe'u ikatupyrymba AI oiporúvo emboguapy peteĩ mba'e." - "Aperure mba'e eity ta'anga nde rehegua." - "Ndaiporúi chatbot amigo oñembo'e pyhareve." Emoĩje kuatia. Emoguapy teveré. **Apytu'ũ B — Emboguapy ñemomba'e.** Emoĩ ñemomba'e 30-minutu aravo-pe. Ara rire añetegua. Mbohapy ñemomba'e aravo rire aravo: 1. Mba'é AI opytyvõ ñandepe ko ara? 2. Mba'é AI ou ñanderehegua ko ara? 3. Ñande ñemomba'e roga-pe oĩ iporãpa, térã oipotava oñesuia? ### Ñemoñe'ẽrãnguerã pype oñemba'apo porãvévape - [Common Sense Media — Marautanga Ciudadanía Digital](https://www.commonsense.org/education/digital-citizenship) - [AAP — Pāpāho ma Tamariki](https://www.aap.org/en/patient-care/media-and-children/) - [Center for Humane Technology](https://www.humanetech.com/take-control) - [Day of AI](https://dayofai.org/) ### Ñe'ẽ ñematykue Emboguapy: *"Ko ñemongaru apytu'ũ pegua tembiapo hetupyvéva aimba'e ___ rehegua. Peteĩha amosu'aje'oi ko pyhare ___."* Ko ñemongaru apytu'ũ. Ñematykue tembiapo ou imboyke rire. *Ñe'ẽ ñembohasarã: ñemoñe'ẽra, ñemomba'ehapy, AI, rekove rembiapo, hangareko* --- ## TEMBIAPO 7 — Ñematykue: Mba'e Ojapóva, ha Mba'e Ou **Itytýpe:** Poteĩ (6) arakuévo ko ñepyrũ, ndaha'éi ñematykue. Upéa oiporúva peve. --- Oiporu ko arakuévo, ehecha mba'e oĩ nde rendépe ko'ãjave: - Ñe'ẽ peteĩ AI rehegua oñe'ẽhápe ndaijáicha ha ndoipeju'ỹ - Ñemomba'e AI ñembohasarã ijaty oñemosaĩ ha arapy ojehupyty - SIFT ñemomba'e ha tembiasakuéra kuatia ñemonga - Aravo ñemomba'e ojapóva ñemongo'e ojuhu hag̃ua - Mbohapy (3) rekove oñesuia ia oecha ambuéva Ko ipukuvéva pakova hetave AI rehegua. Ore emboguapy peteĩ. Ko mba'e ipyahuvéva. ### Mba'e ndaha'éiva ko ñemongaru apytu'ũ Ndaha'éi aratoha AI tembiporu ára rupi. Oĩta oñesuia. 2027-pe mitãrusu oiporu tembiporu ikuaa'ỹvagui ko'ãjave, ha hetave ohupytyva ko'ãjave ndaipórivéta mokõĩ jasypo rire. ### Mba'éva Rekove oguata porã tekotevẽ'ỹre mba'e ojapo hangareko. - Ko ñemomba'e *"mba'é ko mba'e ojapo realmente?"* — mba'e omboviáva eiporu - Ko ñemomba'e mokõĩ minutu SIFT — mba'e oñemoĩ mba'e rire - Ko ñemomba'e eiporu mba'e tembiporu-pe, ndaha'éi eipi mba'e gui - Ko ñemomba'e emombe'u ikatupyrymba AI oiporúvo mba'e japo hag̃ua - Ko ñemomba'e ñemomba'e aravo-pe ojuhu mba'e ombyre'õ mba'e mboyave peve ### Mba'e ojapo rire - Emoĩ arapy 90 ñemomba'e roga-pe arapo añeteguarã - Emoĩ ñemomba'e aravo-pe ñepyrũ ijaty - Emoñe'ẽ jevy nde Arakuévo 1 ñemomba'e poteĩ jasypo rire — ehecha mba'e oñesuiáva ia amboévagui - Eiporu peteĩ ñesãme'ẽ arakuévo rupi ha eike Ko ñemongaru apytu'ũ oipytyvõ nde rendépe, mba'e hetupyvéva ejapo ko'ã ñepyrũ tembiapo emongu'e ambuéva rembiapo. Ñemomba'e omboketerei. Aguyjévete ejapo ko nde mitã-nde rembireko-pe. *Ñe'ẽ ñembohasarã: AI, ñemoñe'ẽra, rembiapo, rekove matihiko, ñematykue* --- ## Ñe'ẽ ñemomba'e ko ñemongaru apytu'ũ ñepytyvõ rehe Eipotárõ oñepay ko ñepyrũ mba'e ndoiporúi ndaha'éi ñemb opyraẽ oñemboguapy, ko papastana añeteguáicha: - **Mbykymi:** Tembiapo moñepyrã (Tembiapo 0) ha Ñematykue (Tembiapo 7) - **Ñemongu'ehaguérã anóicha:** Arakuévo 1–6 Upéa omombe'u mba'e ikatúicha oiporúva ñemomba'e mbykymi oñemomba'epyre — ha oñeĩ mba'e pytyvõ ñemongu'e tape rupi. Térã, emboguapy papaite (8) tembiapo mbykymi ha eiporu rembiapokuéra ñemongu'e hag̃ua, upépe eipe'a ñe'ẽ ipukuvéva (tembiapo ojuhu, kaa apygua, PDF) ñemongu'ehaguérã. Emboguapy peteĩ tembiapo arakuévo, arakuévo arapy arike'ỹre. Ko tūturu e sili. --- ⚖️ Raihana: CC BY-SA 4.0 ✊ Gui **The Kiwi Dialectic** — [kiwidialectic.substack.com](https://kiwidialectic.substack.com) Tembiporu internet-pe: [robertmccallnz.github.io/ai-literacy-for-families/](https://robertmccallnz.github.io/ai-literacy-for-families/) | [github.com/robertmccallnz/ai-literacy-for-families](https://github.com/robertmccallnz/ai-literacy-for-families)